S'ambiente naturale
de Ignaziu Lecca
Sos montijos addaesegus de Poggio dei Pini, chi sun
cobertos dae sa malesa, e su monte de S Arvara, su Monte Arcosu a nord est, sa punta
Sebera a sud-ovest e Monte Santu a sud-est. Si sun cubertos de malesa sos calancones sun
gai cobertos chi no bi passat anima 'ia. Furestas de Elighes e innoghe e cue 'alu carchi
alvure seculare. Pro su pius sun logos de granitu o roba simile de su tempus de su
paleozoicu s'agatan puru zonas de pedra molta riccos de roba fossile. Sa terras sun pius
che ateru terras de renatzu comente guasi in totta sa Sardigna, pagu profundas e
attraessadas dae iscoradas. Sa punta de monte S.Arvara, (alta 615 metros) de monte Turneri
(altu 695 metros) e pius a fiancu, sa punta de monte Conchioru (altu 740 metros) sun tottu
unu roccarzu attraessadu dae calancones cobertos de mudeju, rueddu e silvas e dat a su
logu una mustra de zona muntana.
Sa campagna a palas de sa 'idda est cussu tipu 'e campagna chi s'idet
guasi tottue in Sardigna. Sas piantas sun cussas chi poden agguantare a su clima nostru,
fattu de siccagna e de troppu aba, de frittu e de troppu caldu. Su tempus at ischirriadu
sa pianta chi faghet in su logu. Sa campagna s'est impoverida dae sos troppu ponner fogu,
e dae su troppu garrigu 'e bestiamine, e dae sue nde oddire sos arvures chena criteriu e
chena cuntrollu. E como, in ultimu, puru sos istranzos arruinan su logu. A donzi modu si
podet alu agattare cuzolos chi nos mustrat comente fit su postu.
S'alvure ch'inchiat prima de su fogu, de s'istrale e de su bestiamine:
fit s'elighe,
unu bell'arvure, fattu de naes carcas e nieddas, cun sa corzola
pagu -pagu frizada, sas fozas chi no nde falana in s'Ijerru, sun minores e unu pagu
appuntadas, birdes e lughende a sa parte de su chelu e unu pagu biancas a sa parte de sa
terra. Sa lande, chi est su semene sou est attaccada in punta de sas naizolas. Si podet
agatare impare cun su suerzu, un alvure, custu puru chi no perdet fozas in Ijerru,
sas naes de cust'arvure sun lascas e pro su pius tortas e curzas, su truncu raramente
resessit a si pesare drittu pro su pius s'arvure si pesat tortu e male cumbinadu.
Su truncu appena ilverdonadu est de colore de teula 'etza, cun su tempus
leat colore guasi murru, su colore de s'ortiju. Sas fozas sun minores e s'assumizana a
cussas de s'Elighe si no ca sunu unu pagu pius largas pius jaras, e de mancu lughende.
Sa malesa, cussu troboju de piantas bascias at leadu su logu de su
buscu. In sos montijos agatamus s'eligheddu, su listincanu, e s'ozastru, una
pianta custa chi s'agatat siat a maja che comente alvure colossale; sas naes sun pius o
mancu ispinosas, custu dipendet dae comente, custa pianta essende meda chircada dae sas
crabas e bacas sardas 'enit de frequente ispuntada e tando pro si difendere bogat custas
fozas guasi ispinosas, ca si no, jughet fozas liscias e de unu 'irde guasi nieddu, s'una
de rimpetu a s'atera, corriatas in sos oros, e pilosa cun riflesso de argento in sa parte
chi dat a sa terra; agatamus s'aladerrina un'atera pianta bascia cun fozas de unu
irde jaru e s'aladerru chi faghet unu pagu pius mannu e at sas fozas de unu 'irde
pius nieddu, custa est un'arvure chi faghet puru in sos logos pius malos e in mesu a sa
roccas. S'agatat su pirastru. S'agatat sa mamasilva, s'elighinzu,
su teti e su
tetinosu, su pane 'e su porcu. Sa malesa pius a fuste est fatta pius che
ateru dae sa mela lidone,un alvure chi no perdet foza in s'ijerru cun sa corza
pagu-pagu frizada, fozas corriatas e lughende fiores biancos pendende a iscala, su fruttu
est comente una ballina prima ruja- ruja e poi gialla, cun sa colza rasposa. Impare cun sa
mela lidone agatamus s'iscobarzu un'atera pianta bascia chi faghet a maja e chi
paret naschende da una mantessi raighina, ma chi si s'abbaidat bene sidet chi guasi onzi
fuste at una raighina sua mancari siat allorigada cun tottu sas ateras, dae poi bi su castanzarzu
chi si assomizat meda a s'iscobarzu ma est divesciu in sa foza e ca custa est una pianta
chi podet faghere alta, finzas a pius de tres metros, creschet comente s'iscobarzu a fuste
solu dae raighinas, ma sa raighina de su castanzarzu est unu tzurumbu solu chi in sas
piantas pius bezas nd'essit fora dae sa terra. Sa raighina est impitada a faghere sas
pipas.
Pius in basciu s'agatat carchi alvure de silimba,
alvure chi no perdet foza in
s'ijerru, a naes largas, de colore 'irde cottu,cun su truncu scanaladu chi si furcat dae
basciu su fruttu sou est comente una fae piatta, corriatu e pulposu, ammadurat in
s'attunzu. Si podet agatare puru su niberu, un'ateru alvure chi non perdet foza in
s'ijerru. Alvure chi podet creschere finzas a deghe metros de altesa. Custu est un alvure
chi creschet a cubone chi sos antigos impitaina a traes de cubertura essende pro su fiagu
tossicu a sa tarula. S'agatat su niberu 'e monte, chi creschet a maja in unu
imboligu 'e naizolas
E no mancana in su montiju de S. Alvara alvures de mimosas, chi a
su chi paret sunu istadas piantadas dae su conte Grottanelli chi tribagliaiat in sa zona
de Cabhuterra tra su millienoighentosventi e su millienoighentostrinta. E poi amus su
mudeju e custu dat a sos logos nostros cudd'aria pretzisa de unu logu chi no s'idet in
neuna parte de su mundu. Su mudeju dat a sas campagnas sardas tres divescios
colores. In beranu isse la faghet biancas ca cando est fioridu est un'ispettaculu de
biancura e dae attesu
no s'ideta ateru in su terrinu si no custa maja bianca chi s'isparghet pro
cantu
est manna sa campagna. In s'istiu su mudeju cambiat colore e diventa ruju e chie no at
bidu sas campagnas nostra in su mese de Austu; su colore in logos de mudeju est de unu
ruju de teula e dat s'impressione chi tottu su logu siat siccu. Dae s'attunzu, a sas
primas abas, su mudeju paret chi torret a bida subitu isse diventat birde. Eo pesso chi
siat sa pianta chi si est pius adatada a su clima sardu. No li faghet nudda sa sicagna,
nudda su frittu e nudda su troppu piore. E s'agatat sa murta, pianta chi faghet a
maja e ch'istat sempre 'irde, sa colza est a sa prima rujastra e poi in colore de chijina,
sa fozas naschene una de fronte a s'atera corriatas, minores e lughende , lassana unu bonu
profumu comente su fruttu mantessi: una ballinedda niedda profumada. S'agatat sa
maltigusa, su calarighe, su latturighe e sa lua. In sa iscias de su riu S. Zirolamu
s'agatat s'oleandru, su Costialvu,s'Alinu. Ma sa ervas chi naschene in sa campagna
de su 'idda de Poggio dei Pini sun gai meda chi no beni' bene a las mentovare tottu, e
custu no est su logu.
(tramunu de Giovanni Falconi)
